Osoba pracująca w opiece nad osobami starszymi musi być przygotowana na to, że senior, do którego trafi, może zmagać się z różnymi dolegliwościami zdrowotnymi. Z naszych doświadczeń i relacji opiekunek, które wyjeżdżają do Niemiec z Caring Personnel, wiemy, że wśród podopiecznych stosunkowo często występują problemy z przełykaniem. Jakie mogą być przyczyny trudności w przełykaniu i co w takich okolicznościach może zrobić opiekunka? Na te pytania odpowiadamy w poniższym tekście.
Problem z przełykaniem: czym jest dysfagia?
Problem z przełykaniem to potoczne określenie dolegliwości, objawiających się odczuwaniem trudności w połykaniu pokarmów lub przechodzeniu jedzenia i napojów z jamy ustnej do żołądka. W medycynie dolegliwości takie fachowo nazywa się dysfagią.
Dysfagia to zatem zaburzenia połykania, diagnozowane na podstawie subiektywnych odczuć związanych z trudnościami w połykaniu lub przechodzeniu pokarmów i płynów do żołądka. W medycynie dysfagia jest rozróżniana w dwóch postaciach:
- przedprzełykowa (górna) – polega na niemożności przemieszczenia kęsa pokarmu z jamy ustnej do gardła, a następnie przełyku;
- przełykowa (dolna) – w dysfagii przełykowej pojawiają się trudności z przemieszczaniem się pokarmu za mostkiem i dyskomfort związany z przechodzeniem jedzenia przez przełyk.
Chociaż dysfagia może pojawić się w każdym wieku, często występuje u seniorów. Mogą z nią być bowiem powiązane różne choroby wieku starczego, takie jak choroba Parkinsona, cukrzyca czy nowotwory.
Przyczyny trudności z przełykaniem u osób starszych
Już wymienione wyżej choroby pokazują, że przyczyny trudności z przełykaniem u osób starszych mogą być bardzo różne. Często są one wynikiem okresowych, powszechnych dolegliwości nie zagrażających życiu (np. stan zapalny w obrębie jamy ustnej czy powiększone węzły chłonne będące wynikiem infekcji), jednak nigdy nie należy ich lekceważyć – problemy z połykaniem mogą być bowiem zapowiedzią bardzo niebezpiecznych dolegliwości zdrowotnych.
Do częstych przyczyn dysfagii przedprzełykowej zalicza się:
- nowotwory języka, gardła czy dna jamy ustnej,
- zabiegi chirurgiczne w obrębie krtani, twarzoczaszki czy szyi,
- zaburzenia nerwowo-mięśniowe, takie jak choroby ośrodkowego układu nerwowego (niedokrwienie mózgu, guz mózgu, zwyrodnienia układu nerwowego), choroba Parkinsona, neuropatie obwodowe (np. cukrzyca, sarkoidoza) czy choroby mięśni (m.in. dystrofia twarzowo-łopatkowo-ramieniowa).
Jeżeli chodzi o dysfagię przełykową, najczęściej jest ona spowodowana zwężeniem przełyku. Może to być powikłaniem po chorobie refluksowej przełyku, obecnością ciała obcego, czy efektem odleżyn, będących skutkiem karmienia przez sondę żołądkową. Przyczyną dysfagii przełykowej często jest jednak rak przełyku, eozynofilowe zapalenie przełyku czy pierścień Schatzkiego, czyli włóknista tkanka zlokalizowana w okolicy połączenia przełyku z żołądkiem. Inną przyczyną dysfagii przełykowej może być:
- zaburzenie aktywności mięśni przełyku (np. na skutek cukrzycy, achalazji czy zażywania niektórych leków);
- choroba narządu sąsiadującego z przełykiem, powodująca wywieranie na niego ucisku (np. powiększenie tarczycy lub niektóre wady serca).
Z uwagi na różnorodność przyczyn dysfagii, utrzymujący się przez dłuższy czas lub nawracający problem z przełykaniem jedzenia zawsze należy skonsultować z lekarzem.
Częste krztuszenie się podczas jedzenia jako jeden z objawów dysfagii
Wcześniej wspomnieliśmy o tym, że zazwyczaj na podstawie subiektywnych odczuć diagnozowana jest dysfagia. Co to oznacza?
W praktyce oznacza to tyle, że objawy dysfagii mogą być bardzo różne, choć jednocześnie należy zaznaczyć, że zazwyczaj są one dość specyficzne. Pacjenci najczęściej zwracają uwagę na symptomy takie jak:
- problemy z uformowaniem kęsa pokarmowego;
- niemożność przemieszczenia kęsa z jamy ustnej do gardła;
- uczucie zalegania pokarmu za mostkiem;
- wrażenie rozpierania i gniecenia w klatce piersiowej;
- uczucie zatrzymywania się kęsa pokarmu podczas przemieszczania się przez przełyk.
Oprócz tych charakterystycznych objawów mogą pojawić się inne dolegliwości, takie jak zgaga i kwaśne odbijanie, chrypka, suchy kaszel oraz częste krztuszenie się podczas jedzenia.
Należy też zwrócić uwagę na fakt, że dysfagii może towarzyszyć odynofagia – czyli odczuwanie bólu podczas połykania. Jest to charakterystyczny ból, odczuwany w momencie, gdy jedzenie przechodzi przez przełyk.
Jak pomóc seniorowi z problemami z przełykaniem?
Nawet niewielkie problemy z przełykaniem u osób starszych mogą mocno dawać się we znaki – w końcu jeść i pić trzeba nawet mimo występujących niedogodności. Chociaż trudności w przełykaniu w większości nie są stanem zagrażającym życiu, zawsze należy je skonsultować z lekarzem, który zajmie się diagnozą problemu i leczeniem schorzenia.
Jeżeli chodzi o podopiecznych, u których dysfagia ma charakter przewlekły, najważniejszą rolę odgrywa dostosowanie posiłków do kondycji seniora.
Jakie posiłki dla osoby z dysfagią są odpowiednie?
Nie da się jednoznacznie odpowiedzieć na to pytanie. Trzeba bowiem pamiętać o tym, że problemy z przełykaniem jedzenia mogą mieć różny charakter, a co za tym idzie – wymagać innego postępowania. Przede wszystkim należy jednak pamiętać o tym, że jeśli senior jest w stanie zjadać posiłki, które miał wcześniej przygotowywane, a dodatkowo może sam gryźć, nie powinniśmy go wyręczać i „ułatwiać” mu zadania. Przykładowy jadłospis dla seniora można znaleźć także na blogu Caring Personnel. Należy zachowywać samodzielność u podopiecznego na tyle, na ile jest to możliwe.
Jeżeli problem z połykaniem ma postać ciężką, konieczne może być wdrożenie diety płynnej lub półpłynnej. W takim wypadku trzeba jednak szczególnie dużą uwagę zwrócić na to, by podawane osobie starszej płyny zawierały wszystkie składniki odżywcze. Zwróćmy też uwagę na to, że niezależnie od zastosowanego karmienia, konieczne jest odpowiednie nawadnianie seniora.
W ramach podsumowania dodajmy, że przygotowanie jadłospisu dla seniora z dysfagią i omówienie odpowiednich praktyk żywieniowych warto skonsultować ze specjalistą z poradni żywieniowej: lekarzem lub dietetykiem. Opiekunka nie powinna bowiem mieć wątpliwości odnośnie tego, co może, a czego nie może podawać podopiecznemu.
